De Don Pelaio, galego de sangue e terra, sábese pouca cousa; pero todo o que del coñecemos coincide en identificalo co Bispado de Bretoña. Esta seguridade fundaméntase nas crónicas do rei Witiza e nas crónicas musulmanas contemporáneas á batalla de Covadonga

O rei Witiza fixo de Tui a capital do Reino de Galicia. Na corte vivían o nobre Fabila, a súa muller e o seu fillo Pelaio. Ao querer Witiza se apropiar da muller de Fabila, o rei asasinouno e, como era costume matar a toda a familia do asasinado para evitar futuras venganzas, os parentes de Fabila fuxiron co neno Pelaio a Britonia.

As noticias do asasinato encóntranse recollidas no Cronicón Albedense ou Emilianense, escrito no séc.IX: “Witiza reinou dez anos, e na vida do seu Pai tivo a corte en Tui, e aló o Duque Fabila, pai de Pelaio, feriuno cun pao na cabeza”. O Cronicón Tudense afirma tamén que Witiza matou a Fabila para quitarlle a muller, igual que na Crónica de Lucas de Tui, de Rodrigo de Toledo e na de Sebastián Salmaticense.

Os relatos árabes da epoca refírense a Pelaio coma “Belay” e a Galicia coma “Djalikyah”. O historiador Ahmed Mokri testemuña que “o primeiro que axuntou aos cristiáns foi Belay do pobo da Djalikyah”. Outro cronista musulmán que dá referencias de Pelaio é Hhaya en Ahmed: “en tempos de Ambesa ben Sohhim asomou en Djalikyah o guerreiro Belay”.

Pelaio chegaría a señor das terras bretoñesas e tería concedido grandes privilexios a Viveiro. Benito Vicetto especula que a súa Corte residía en Santa María de Bretoña, baseándose nos vestixios dunha edificación primitiva e na existencia nas antigas escrituras de foros do topónimo “A Casa do Pazo”.

Pelaio abortaría en Covadonga o perigo dunha incursión musulmana desde o leste, e sería sucedido polo seu fillo Fabila -chamado así en recordo do seu pai-, sendo estes os únicos sucesos conservados do seu reinado.

Extracto do artigo de Ramón Cajade “Don Pelayo era Gallego”
La Voz de Galicia, 11 Abril 1976